در باب عکاسی فاین‌آرت

0

:: کیارنگ علایی

علاقه‌مندان به عکاسی، در سال‌های اخیر عبارت فاین آرت را بارها و بارها می‌شنوند، زمینه استفاده از این عبارت در فراخوان جشنواره‌ها، دوسالانه‌ها و مقاله‌هایی است که در عکاسی ایران منتشر می‌شود.

اما فاین آرت چیست؟ این یادداشت کوتاه تلاشی است برای توصیف این عبارت غامض و پر کارکرد.

فاین آرت در عکاسی یک رویکرد است، نه ژانر و نه سبک! حتی در مرجعی چون تاریخ عکاسی روزنبلوم نامی‌از فاین آرت آورده نشده است. فاین آرت صرفا یک انتخاب ذهنی (و بر پایه مفهوم) از سوی عکاس است، نه قاعده‌ای تألیف شده و مدون که رعایت اصول مشخصی از آن، منجر به تولید عکس‌های فاین آرت شوند. به این دلیل این رویکرد بیش و پیش از هر چیز به پشت دوربین تعلق دارد نه جلوی دوربین. آنچه تولید می‌شود پشت منظره یاب و در هزارتوی ذهن و فکر عکاس اتفاق می‌افتد نه در سوژه‌ای که در مقابل دوربین قرار دارد و طبیعت خود را جاری و ساری می‌نمایاند.

فاین آرت عکاسی انتزاعی نیست، عکاسی ذهنی نیست، عکاسی خلاقه هم نیست. اگرچه ممکن است به‌صورت عمومی‌قرابت‌هایی با این نوع عکاسی‌ها داشته باشد اما این‌ها ترجمان اشتباهی است که در این سال‌ها از این رویکرد ارائه‌شده است. فاین آرت یک رویکرد است که هدف مشخصی را از تولید عکس دنبال می‌کند. هدفی که گاهی بدون آگاهی از آن، در درک اثر دچار چالش می‌شویم. در این رویکرد، استدلال عکاس بیش از «ابرازگری» او که پیش‌ازاین در دوره مدرنیسم با آن سروکار داشتیم، اهمیت می‌یابد.

در رویکرد فاین آرت؛ پرهیز از ارائه پیام صریح، تقدم ایده و طرح ذهنی، تشخص ذهنیت و فضای شخصی عکاس، تولید (غالبا) بر اساس پروژه و مجموعه، ارجاع به خارج از قاب و دعوت به تفسیر موضوع از طریق ذهنیتی خاص، بیش از هر چیز به چشم می‌خورد و حقیقت آن‌که این عکس‌ها بیشتر عکاس را به رخ می‌کشند تا موضوع را. ما را به حیات خلوت عکاس دعوت می‌کنند تا منظری عمومی‌از واقعیت. در این عکس‌ها، ابژه نمایه نیست بلکه بدل به نشانه‌ای از هدف و آرمان هنرمند شده است، چراکه حامل ایدئولوژی خاص عکاس هستند. این عکس‌ها تا حدود زیادی، استعداد «واقعیت گریزی» دارند، واقعیت محض را پوشالی و مبتذل می‌یابند و تعهد و وفاداری نسبت به آن ندارند.

نکته کلیدی دیگر «غیرکاربردی بودن» این آثار است؛ این آثار به درد چاپ در روزنامه نمی‌خورد، مصداق اسنادی واقعیت نیست، حتی روی دیوار خانه هم جایش نیست – پس تزیینی نیستند، اگرچه ممکن است بنا بر سلیقه، یکجاهایی به‌عنوان تزیین مورداستفاده قرار بگیرند – در حقیقت کاربرد آن‌ها شناخت و شناساندن تفکرات هنرمند است؛ این‌که از سر علاقه بخواهیم ذهنیت و ایدئولوژی یک هنرمند را مورد خوانش قرار دهیم و عکس‌ها را نیز صرفا به‌عنوان مصادیقی از ذهنیت عکاسشان تصور کنیم. برخلاف تصور عمومی‌اتفاقا جریان اقتصادی قوی هم ندارند، مگر این‌که شما شیفته بلامنازع یک هنرمند و نوع فکر او شده و برای خرید اثر هنری‌اش هر قیمتی را بدهید.

در پایان این‌که اهمیت ارائه اثر، بخش دیگری از رویکرد فاین آرت است. نوع ارائه اثر و انتخاب‌های هنرمند درزمینه‌ی چگونگی پرزنت کار، بخشی از پروسه تولید یک اثر فاین آرت است. این کارها قالب رایج و مرسوم ارائه عکس در گالری‌ها را پس می‌زنند و معمولاً از متریالی استفاده می‌کنند که ادامه ذهنیت عکاس در طرح و ایده‌اش باشد. عبارت «آرت فتوگرافی» در دهه اخیر در مورد آثار فاین آرت مورداستفاده قرارگرفته و گاه حتی جایگزین آن شده است.

منبع: روزنامه شرق